i̇şçi̇ sağliği ve i̇ş güvenli̇ği̇ 

İşçi sağlığı ve iş güvenliği (İSG), çalışanların iş yerinde karşılaşabilecekleri tehlike ve riskleri tespit edip bunları ortadan kaldırmayı veya kabul edilebilir düzeyde kontrol altına almayı amaçlayan bilimsel, idari, teknik ve hukuki uygulamalar bütünü, ayrıca bu uygulamaların organizasyonel yapı ve süreçlere dönüşmüş halidir. Amaçlar özetle:

• Çalışanların fiziksel, zihinsel ve sosyal sağlığını korumak ve geliştirmek,

• İş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemek,

• Üretimde sürekliliği ve verimliliği güvenceye almak,

• Yasal sorumlulukları yerine getirmek ve hukuki riskleri azaltmak.

2. i̇ki ana bileşen: i̇şçi sağlığı ve iş güvenliği

• İşçi sağlığı: Çalışanın sağlık durumunun izlenmesi, meslek hastalıklarının saptanması/önlenmesi, sağlık gözetimi, hijyen, ergonomi, işyeri sağlık hizmetleri (işyeri hekimi, periyodik muayene, işe giriş muayenesi vb.).

• İş güvenliği: Fiziksel kazaları önleme, teknik ve organizasyonel tedbirler (makine korumaları, elektrik güvenliği, yüksekte çalışma tedbirleri, risk değerlendirmeleri, eğitimler, acil durum planları).

3. hukuki ve kurumsal çerçeve (genel)

İSG uygulamaları ulusal kanun, yönetmelik ve uluslararası standartlarla şekillenir. İşverenin temel yükümlülükleri genelde şunlardır:

• Risk değerlendirmesi yapmak ve dokümante etmek,

• İlgili görevleri (işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı) sağlamak/atanmak,

• Çalışanlara yeterli eğitim ve talimat vermek,

• Kişisel koruyucu donanım (KKD) sağlamak,

• Acil durum planları hazırlamak ve tatbikat yapmak,

• İş kazalarını kayıt altına almak ve raporlamak,

• Sağlık gözetimi ve periyodik kontrolleri sağlamak.

Not: Ülke ve sektör spesifik kurallar (kimin hangi şartlarda kurul/temsilci ataması gerektiği, bildirim süresi, cezai yaptırımlar vb.) farklılık gösterir; doğruluk gerekiyorsa yerel mevzuatla teyit edilebilir.

4. tehlike türleri — örnekler ve kontrol stratejileri

İşyerindeki tehlikalar genelde şu kategorilere ayrılır. Her kategori için tipik kontrol yöntemleri de veriyorum.

a) fiziksel tehlikeler

• Örnek: Gürültü, titreşim, aşırı sıcak/soğuk, radyasyon, kayma-düşme.

• Kontroller: Mühendislik önlemleri (izolasyon, ses bariyerleri), idari (çalışma sürelerini sınırlama), KKD (kulak koruyucu), ortam ölçümleri.

b) kimyasal tehlikeler

• Örnek: Solventler, asitler, tozlar, gazlar.

• Kontroller: Eliminasyon/ikame (zararsızlaştırma), kapalı sistem, lokal aspirasyon, SDS/MSDS yönetimi, kimyasal depolama kuralları, uygun KKD.

c) biyolojik tehlikeler

• Örnek: Bakteri, virüs, mantar, biyolojik atıklar.

• Kontroller: Aşı programları, hijyen, biyolojik güvenlik kabinleri, enfeksiyon kontrol protokolleri.

d) ergonomik/psikososyal tehlikeler

• Örnek: Tekrarlayan hareketler, kötü duruş, ağır kaldırma, uzun süreli oturma, stres, mobbing, fazla mesai.

• Kontroller: İş istasyonu tasarımı, mekanik kaldırma yardımcıları, iş-rotasyonu, ergonomi eğitimleri, psikolojik destek, iş yükü düzenlemesi.

e) mekanik/elektriksel tehlikeler

• Örnek: Hareketli makineler, sıkışma, kesikler, elektrik çarpması.

• Kontroller: Makine koruyucuları, LOTO (Lockout-Tagout), periyodik bakım, topraklama, yetkilendirme, güvenlik etiketleri.

f) yangın ve patlama

• Kontroller: Yangın önleme programı, sınıflandırılmış alanların yönetimi, uygun depolama, dedektörler, yangın söndürme ekipmanları, acil durum planı ve tahliye.

5. risk değerlendirmesi — adım adım (pratik)

Risk değerlendirmesi İSG’nin merkezidir. Tipik adımlar:

1. Kapsam belirleme: Hangi alan/iş/ekipman değerlendirilecek?

2. Tehlike tanımlama: Hangi tehlikeler mevcut?

3. Risk analizi: Her tehlikenin olasılığı ve şiddeti değerlendirilir (ör. 3x3 veya 5x5 matris).

   • Örnek 3x3: Düşük-Orta-Yüksek

4. Riskin değerlendirilmesi: Kabul edilebilir mi? Hangi önlemler gerekli?

5. Kontrol önlemlerinin seçilmesi: Hiyerarşi: Eliminasyon → İkame → Mühendislik kontrolleri → İdari kontroller → KKD.

6. Uygulama planı: Sorumlu, süre, maliyet, takip.

7. İzleme ve gözden geçirme: Değişiklik olduğunda veya periyodik olarak tekrar değerlendirme.

basit bir risk matrisi örneği (3x3)

• Olasılık: Düşük (1) / Orta (2) / Yüksek (3)

• Şiddet: Hafif (1) / Orta (2) / Ciddi (3)

• Risk puanı = Olasılık x Şiddet → 1–3 Düşük, 4–5 Orta, 6–9 Yüksek.
  (Pratikte ayrıntılı şirket içi kriterler belirlenir.)

6. hiyerarşi ve örnek uygulamalar

• Eliminasyon: Tehlikeyi işten tamamen çıkar (ör. zararlı kimyasal kullanmayı bırakmak).

• İkame: Daha az tehlikeli bir malzeme veya süreç kullan (ör. solvent yerine su bazlı temizleyici).

• Mühendislik kontrolleri: Fiziksel değişiklikler (ör. tezgâh etrafına koruyucu kapağı eklemek).

• İdari kontroller: Prosedürler, eğitimler, vardiya düzeni, iş talimatları.

• Kişisel koruyucu donanım: Son çare; doğru seçim ve bakım şart.

7. sağlık gözetimi ve tıbbi hizmetler

• İşe giriş muayenesi: Çalışanın göreve uygunluğunu belirler.

• Periyodik muayeneler: Mesleğe özel süre ve testlerle sağlık takibi.

• Maruziyet ölçümleri: Hava analizleri, biyobelirteçler (gerekliyse).

• Acil tıbbi müdahale ve ilk yardım: Donanımlı istasyonlar, yeterli sayıda eğitimli ilk yardımcı.

• Kayıt ve gizlilik: Sağlık kayıtları gizli tutulur, sadece yetkili sağlık profesyonelleri erişir.

8. eğitim, iletişim ve katılım

• Eğitim türleri: İşe giriş, görev başı, periyodik yenileme, özel risklere yönelik eğitim (yüksekte çalışma, forklift vb.).

• İletişim: Güvenlik talimatları, uyarı işaretleri, günlük/haftalık “toolbox” toplantıları.

• Çalışan katılımı: Risk değerlendirmesine çalışan dahil edilmesi, near-miss (kıl payı atlatma) bildirim teşviki.

9. acil durum yönetimi

• Acil durum planı: Olay türleri, sorumlular, haberleşme zinciri, toplanma yerleri, tahliye yolları, özel ekipman listesi.

• Tatilbatikatlar: Planın etkinliğini test etmek için düzenli tatbikat.

• Koordinasyon: Yerel sağlık/itfaiye/AFAD vs. kurumlarıyla irtibat ve işbirliği.

10. olay ve kaza soruşturması

• İlk adım: Güvenlik — etkilenenleri koru, ek tehlikeyi önle.

• Kanıt toplama: Fotoğraflar, makine verileri, ölçümler, kamera kayıtları.

• Tanık ifadeleri: Yazılı ve zamanlı toplanmalı.

• Kök neden analizi: 5N (5Neden), Ishikawa (balık kılçığı), Pareto analizi.

• Düzeltici ve önleyici faaliyet: Uygulanmalı, takibi yapılmalı, etkinlik değerlendirilmelidir.

• Raporlama: Yasal bildirim sürelerine uyulmalıdır.

11. yönetim sistemi & sürekli iyileştirme

• PDCA (Plan-Do-Check-Act) döngüsü uygulanır:

  • Plan: Riskleri ve hedefleri belirle.

  • Do: Kontrolleri uygula, eğitim ver.

  • Check: Denetim, performans ölçümü, kaza/near-miss analizi.

  • Act: İyileştir, prosedürleri güncelle.

• ISO 45001 gibi standartlar İSG yönetim sistemleri için çerçeve sunar (liderlik, risk yönetimi, amaçlar, performans değerlendirmesi).

12. ölçme ve performans göstergeleri (kpi’lar)

• Lagging indicators (geçici göstergeler): Kaza sayısı, iş günü kaybı, TRIR, LTIFR.

• Leading indicators (öncü göstergeler): Risk değerlendirmesi tamamlama oranı, eğitim tamamlama oranı, near-miss bildirim sayısı, denetim kapama oranı.

• Örnek KPI: “Aylık near-miss bildirim sayısı” veya “Ekipman periyodik bakım tamamlanma oranı %”.

13. belge ve kayıt yönetimi — hangi dokümanlar olmalı?

• Risk değerlendirmesi raporları

• İşyeri sağlık kayıtları ve işe giriş/periyodik muayene raporları

• KKD dağıtım kayıtları

• Eğitim kayıtları ve katılımcı listeleri

• Acil durum planı ve tatbikat raporları

• Kaza/olay/near-miss raporları ve soruşturma tutanakları

• Sertifikalar (iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi)

• Makine bakım logları, kontrol listeleri, SDS (Güvenlik Bilgi Formları)

14. sektöre göre örnek riskler ve öneriler (kısa)

• İmalat: hareketli makineler, presleme, kesici aletler → makine koruma, LOTO, makine emniyet devreleri.

• İnşaat: yüksekte çalışma, iskela, düşmeler → kenar koruması, emniyet kemeri, eğitim.

• Sağlık hizmetleri: biyolojik maruziyet, iğne batması → aşı, evsel/medikal atık protokolleri.

• Tarım: pestisit/kimyasal maruziyet, ağır kaldırma → ikame, PPE, eğitim.

15. psikososyal riskler — günümüzde önem kazanan alan

• Neler: stres, tükenmişlik, mobbing, iş-yaşam dengesizliği, uzun çalışma saatleri.

• Önlemler: İş yükü değerlendirmesi, esnek çalışma politikaları, psikososyal risk değerlendirmesi, personel danışma hatları (EAP), taciz politikaları.

16. denetim, uyum ve üçüncü taraf ilişkileri

• Düzenli iç denetimler: Proses uyumu, kayıtların doğruluğu, eylem planlarının takibi.

• Üçüncü taraf: OSGB’ler, akredite laboratuvarlar, danışmanlar, eğitim sağlayıcıları.

• Yüklenici yönetimi: Saha giriş izinleri, özel eğitim ve denetimler, iş birliği gereklidir.

17. uygulama adımları — işverene yol haritası (adım adım)

1. Yönetim taahhüdü ve politika oluşturma.

2. Sorumlulukları atama (İSG temsilcisi/komite, işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı).

3. Tüm sahayı kapsayan başlangıç risk taraması.

4. Öncelikli risklerin belirlenip hızlı düzeltici önlemler uygulanması.

5. Eğitim programı ve acil durum planı hazırlanması.

6. Kayıt/izleme sistemi kurulması (kaza, near-miss, eğitim, bakım).

7. Periyodik denetim, yönetim gözden geçirme ve sürekli iyileştirme.

18. uyarılar / sık yapılan hatalar

• “Yalnızca KKD verip işi bitirmek” — KKD son çaredir; mühendislik/organizasyonel önlemler tercih edilmeli.

• Risk değerlendirmesinin kağıt üstünde kalması; uygulamaya geçirilmemesi.

• Eğitimlerin formaliteye dönüşmesi (anlamlı, iş başı bağlamında olmalı).

• Near-miss bildirimlerini teşvik etmeme — öğrenme fırsatını kaçırma.

• Sağlık verilerinin gizliliğine dikkat etmemek.

Mersin'in Tarsus ilçesinden tüm Mersin ili ve ,Adana,Antalya,Karaman,Konya,Niğde il ve ilçelerinde işe giriş sağlık raporları vermekteyiz.